واکاوی نشانه‌معناشناختیِ گفتمانیِ مواجهۀ حکومت صفوی با بیماری‌های واگیردار براساس متون تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ دانشگاه تبریز، ایران

2 دانشیار بازنشسته گروه تاریخ، دانشگاه تبریز، ایران

10.22034/jiiph.2026.71163.2624

چکیده

بیماری‌های واگیردار در ایرانِ دورۀ صفویه، پدیده‌هایی تکرارشونده در حیات اجتماعی بودند که در متون تاریخی این دوره، در چارچوب الگوهای معنایی و گفتمانی مشخصی نشان داده شده‌اند. حکومت صفوی، به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی عرصۀ اجتماعی، در گزارش‌ها و روایت‌های تاریخیِ مربوط به شیوع بیماری‌هایی چون طاعون، وبا و بیماری‌های واگیردار دیگر، شیوه‌هایی خاص از مواجهه را به ‌کار می‌گرفت که در پیوند با دین، نظم اجتماعی و ساخت قدرت قابل‌فهم است. با وجود تعدد منابع تاریخی در این زمینه، بررسی این مواجهه‌ها عمدتاً به توصیف رویدادها محدود مانده و کمتر از منظر تحلیل گفتمانی و معنایی مورد واکاوی قرار گرفته‌است. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، بررسی نحوۀ صورت‌بندی گفتمانی مواجهۀ حکومت صفوی با بیماری‌های واگیردار در متون تاریخی است. این پژوهش با تکیه بر رویکرد نشانه‌معناشناسی گفتمانی و با بهره‌گیری از تحلیل کیفی متون تاریخی دورۀ صفویه، ازجمله گزارش‌های مورخان و سفرنامه‌نویسان، به شناسایی و تحلیل الگوهای معنایی حاکم بر این مواجهه می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که حکومت صفوی در متون تاریخی، بیماری‌های واگیردار را چگونه تفسیر کرده و این تفسیرها از طریق چه سازوکارهای گفتمانی سامان یافته‌اند؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در متون تاریخی صفوی، مواجهۀ حکومت با بیماری‌های واگیردار در قالب گفتمانی نسبتاً پایدار و تکرارشونده شکل گرفته‌است که در آن، بیماری‌ها در پیوند با مفاهیمی چون ارادۀ الهی، تقدیر، نظم اجتماعی و تدبیر حکومتی معنا می‌یابند. این گفتمان‌ها نه براساس واکنش‌های مقطعی، بلکه در امتداد الگوهای جاافتادۀ تفسیری عمل کرده و چارچوبی معین برای فهم و توضیح بیماری‌های واگیردار در جامعۀ صفوی فراهم آورده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Semiotic-Discursive Analysis of the Safavid Government’s Response to Infectious Diseases Based on Historical Texts

نویسندگان [English]

  • ali manoochehri 1
  • alireza karimi 2
1 PhD in History, University of Tabriz, Iran
2 Retired Associate Professor, Department of History, University of Tabriz, Iran
چکیده [English]

Epidemic recurring features of social life in Safavid Iran and were represented in the historical texts of the period through specific semantic and discursive frameworks. As a principal actor in the social and political sphere, the Safavid government adopted particular responses to outbreaks of epidemic diseases such as plague, as reflected in contemporary historical accounts and narratives. These responses can be understood in relation to religious beliefs, social order, and structures of political power. Despite the abundance of historical sources on epidemics in Safavid Iran, existing scholarship has largely remained descriptive and has rarely examined governmental responses from a discursive and semantic perspective. Accordingly, this study investigates the discursive construction of the Safavid government’s responses to epidemic diseases as represented in historical texts. Drawing on discursive semiotics and employing a qualitative analysis of Safavid-period sources, including chronicles and travel accounts, the research identifies and analyzes the dominant semantic patterns through which these responses were represented. The central question is how the Safavid government’s responses to epidemic diseases were interpreted and represented in historical texts and through which discursive mechanisms these interpretations were organized. The findings indicate that such responses were constructed within a relatively stable and recurring discursive framework in which epidemic diseases were understood through concepts such as divine will, destiny, social order, and governmental prudence. Rather than constituting merely ad hoc responses to individual outbreaks, these representations drew on established interpretive patterns that provided a recognizable framework for understanding and explaining epidemic disease in Safavid societydiseases were

کلیدواژه‌ها [English]

  • Safavid government
  • epidemic diseases
  • historical texts
  • discursive semiotics
  • الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    • آقاج‍ری‌، سید ه‍اش‍م ‌(139۵). مقدمه‌ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی. تهران: طرح نقد.
    • اِکِلشال، فینلی سن [و دیگران] (1397). ایدئولوژی‌های سیاسی. ترجمۀ محمد قائد. تهران: فرهنگ نشر نو. (نسخه الکترونیکی اپلیکیشن فیدیبو).
    • تاورنیه، ژان باتیست (1382). سفرنامه تاورنیه. ترجمه حمید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر.
    • جعفریان، رسول (1389)، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • روملو، حسن بیگ (13۵7). احسن‌التواریخ. به تصحیح و تحشیه عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.
    • ریکور، پل (139۵). ایدئولوژی، اخلاق، سیاست. ترجمۀ مجید اخگر. تهران: چشمه (نسخه الکترونیکی اپلیکیشن فیدیبو).
    • سیبلی، مالفرد (139۴). ایده‌ها و ایدئولوژی‌های سیاسی (تاریخ اندیشۀ سیاسی). ترجمۀ عبدالرحمن عالم. تهران: نی.
    • سیوری، راجر (138۵). ایران عصر صفوی. ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.
    • شاردن، ژان (1372). سفرنامه شاردن. ترجمه اقبال یغمائی، تهران: توس.
    • شعیری، حمیدرضا (139۵). نشانه-معناشناسی ادبیات: نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
    • فرکلاف، نورمن (1399). تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمۀ روح‌الله قاسمی. تهران: احسان. (نسخه الکترونیکی اپلیکیشن فیدیبو).
    • کمپفر، انگلبرت (13۶3). سفرنامه کمپفر به ایران. تهران: خوارزمی.
    • گرس، ایون (1370). سفیر زیبا: سرگذشت و سفرنامه فرستاده فرانسه در دربار شاه سلطان حسین صفوی، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران.
    • گرمس، آلژیرداس ژولین (1399). نقصان معنا (عبور از روایت‌شناسی ساخت‌گرا: زیبایی‌شناسی حضور). ترجمه و شرح حمیدرضا شعیری. تهران: خاموش.
    • منشی قمی، احمد بن حسین (1383). خلاصة‌التواریخ. به کوشش احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
    • واله قزوینى اصفهانى‏، محمدیوسف (1382). ایران در زمان شاه‏صفى و شاه‏عباس دوم. تصحیح محمدرضا نصیرى‏، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

    مقاله‌ها

    • شعیری، حمیدرضا و فاطمه عظیمی‌فرد (1۴03). مجموعه مقالات همایش بین‌المللی نشانه‌شناسی مسائل و کنش‌های اجتماعی. تهران: نویسه پارسی.
    • شعیری، حمیدرضا (139۴). مقاومت، ممارست و مماشات گفتمانی: قلمروهای گفتمان و کارکردهای نشانه-معناشناختی آن. جامعه‌شناسی ایران، 16(1)، 110-128.

    ب) منابع انگلیسی

    • Fossali, Pierluigi Basso. (2017). La passion et la figurativité, Semiotica, de gruyter mouton.
    • Pennycook, Gordon, Bence Bagó and Jonathon McPhetres. (2019). Science beliefs, political ideology, and cognitive sophistication, Journal of experimental psychology: General, Vol 152, and No 1.
دوره 17، شماره 46
فروردین 1405
صفحه 159-181
  • تاریخ دریافت: 21 دی 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 29 اردیبهشت 1405