مکتب تاریخ‌نگاری عراق و نسبت آن با تاریخ‌نگاری ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه تاریخ دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22034/jiiph.2025.62737.2528

چکیده

مکتب تاریخ‌نگاری عراق یکی از مهم‌ترین مکاتب تاریخ‌نگاری اسلام در قرون نخستین اسلامی به شمار می‌رود. این مکتب تاریخ‌نگاری در دو شهر معروف و مهم بصره و کوفه شکل گرفت. روش‌ها و مضامین و محتوای تاریخ‌نگاری مکتب عراق آن را با روش‌ها و محتوای مکتب تاریخ‌نگاری مدینه به‌عنوان یکی دیگر از مکاتب تاریخ‌نگاری اسلامی متمایز می‌کرد. روش اخباریان و موضوع و مضامین ایام‌العرب و انساب عربی که ریشه در فرهنگ قبیله‌ای داشت از ویژگی‌های مکتب تاریخ‌نگاری عراق بود. شیوۀ تدوین و محتوا و مضامین تاریخ‌نگاری علاوه بر فرهنگ جدید اسلامی، از ساخت قبیله‌ای بصره و کوفه و همین‌طور فرهنگ شفاهی برجای‌مانده از سنت‌های قبل از اسلام و میراث ملل غیرمسلمان ناشی می‌شد. ابومخنف، ابوالحسن مدائنی، ابوعبیده معمر بن مثنی و هیثم بن عدی از نمایندگان شاخص مکتب تاریخ‌نگاری عراق بودند. این مکتب از روش‌ها و مضامین تاریخ‌نگاری ایرانی هم تأثیر پذیرفت و از طرفی، از حیث مضامین در تاریخ‌نگاری ایرانی اسلامی نیز تأثیر گذاشت. این مقاله به بررسی شکل‌گیری مکتب تاریخ‌نگاری عراق و نسبت آن با سنت تاریخ‌نگاری ایران قبل از اسلام و تاریخ‌نگاری ایرانی در قرون نخستین اسلامی پرداخته‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Iraqi School of Historiography and Its Relationship to Iranian Historiography

نویسندگان [English]

  • abbas ghadimi gidari 1
  • Zahraa Abbas Najm Alghazali 2
1 Professor, Department of History, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 PhD Candidate in Post-Islamic Iranian History, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

The Iraqi school of historiography is considered one of the most important traditions of Islamic historiography during the early Islamic centuries. It developed primarily in the two prominent cities of Basra and Kufa. Its methods, themes, and historiographical content distinguished it from the Medinan school, another major tradition of early Islamic historiography. The akhbari method, along with themes such as Ayyam al-Arab and Ansab al-Arab, both of which were deeply rooted in Arab tribal culture, constituted some of the defining features of the Iraqi historiographical tradition. In addition to the influence of the emerging Islamic culture, the methods of compilation, as well as the themes and content of historical writing, were shaped by the tribal structures of Basra and Kufa, the oral traditions inherited from the pre-Islamic period, and the cultural heritage of non-Muslim peoples. Abu Mikhnaf, Abu al-Hasan al-Mada'ini, Abu Ubayda Mu'ammar ibn al-Muthanna, and al-Haytham ibn 'Adi were among the most prominent representatives of the Iraqi school of historiography. This school was influenced by the methods and themes of pre-Islamic Iranian historiography while, in turn, exerting an influence on Iranian historiography during the Islamic period. This article examines the formation and development of the Iraqi school of historiography, with particular emphasis on its relationship with the Iranian historiographical tradition before Islam and with Iranian historiography during the early Islamic centuries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iraqi school of historiography
  • Islamic historiography
  • Iranian historiography
  • akhbari method
  • historical themes
  • منابع

    • ابن‌قتیبه دینوری، ابن محمد عبدالله بن مسلم (13۴3/192۵). عیون‌الاخبار، المجلد اول، بیروت: دارکتاب العربی.
    • اصطخری، ابواسحق ابراهیم (13۶8). مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران: علمی و فرهنگی.
    • اصفهانی، حمزه بن حسن (13۴۶). تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک‌الارض و الانبیاء)، ترجمه دکتر جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
    • ابن‌ندیم (13۶۶). الفهرست، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران: امیرکبیر.
    • ابی‌مخنف (۱۳۹۳). مقتل‌الحسین، تصحیح و ترجمه حجت‌الله جودکی، قم: خیمه.
    • ابی‌مخنف (1380). مقتل‌الحسین، نخستین گزارش مسند از نهضت عاشورا، تحقیق محمدهادی یوسفی غروی، ترجمه و تدوین جواد سلیمانی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • بلعمی، ابوعلی (1373). تاریخ‌نامه طبری، تصحیح و تحشیه محمد روشن، ج 1، تهران، البرز.
    • الدوری، عبدالعزیز (1983). بحث فی نشأه علم‌التاریخ عندالعرب، بیروت.
    • الدوری، عبدالعزیز (1۴20ق./2000م). بحث فی نشأه علم التاریخ عندالعرب، مرکز زاید التراث و التاریخ.
    • الدوری، عبدالعزیز (139۴). «مکتب تاریخ‌نگاری عراق در قرن سوم»؛ در: تاریخ‌نگاری در اسلام، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، گستره.
    • الدوری، عبدالعزیز (1387). «مکتب تاریخ‌نگاری عراق» محجوب الزویری، در: حسن حضرتی، دانش تاریخ و تاریخ‌نگاری اسلامی، دانشگاه باقرالعلوم، قم: بوستان کتاب.
    • روزنتال، فرانتس (13۶۶- 13۶8). تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، 2 جلد، ترجمه دکتر اسدالله آزاد، مشهد: آستان قدس رضوی.
    • زریاب خوئی، عباس (13۶۶-13۶8). «مورخان ایران در عهد اسلامی»، در: بزم‌آورد: شصت مقاله دربارة تاریخ، فرهنگ و فلسفه، تهران: علمی.
    • زرین‌کوب، عبدالحسین (1371). تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.
    • سالم، سید عبدالعزیز (1981). التاریخ و المورخون العرب، بیروت: دارالنهضه العربیه.
    • سجادی، سیدصادق و عالم‌زاده، هادی (1382). تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران: سمت.
    • سجادی، سیدصادق (1۴00). تاریخ‌نگاری در قلمرو اسلام: مکتب‌ها شیوه‌ها و انواع تاریخ‌نگاری، تهران: فرهنگ جاوید.
    • سخاوی، شمس‌الدین (13۶8). «الاعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل‌التاریخ»، در: فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، بخش دوم، ترجمه دکتر اسدالله آزاد، مشهد: آستان قدس رضوی.
    • شاکر، مصطفی (1983). التاریخ العربی و المورخون: دراسه فی تطور علم التاریخ و معرفه رجاله فی الاسلام، جلد 1، بیروت: دارالعلم للملایین.
    • شاکر، مصطفی (1387). «تکوین تاریخ‌نگاری اسلامی»، ترجمه مهران اسماعیلی، در: حسن حضرتی، دانش تاریخ و تاریخ‌نگاری اسلامی، قم: بوستان کتاب،.
    • طبری، محمد بن جریر (13۵2). تاریخ‌الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج اول، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
    • قرشی، ی. ﻫ. (13۶7). «تاریخ‌نگاری»، ترجمه حسن انوشه در: میان محمد شریف، تاریخ فلسفه در اسلام، ج سوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    • گیب (139۴). «تطور تاریخ‌نگاری در اسلام»، در: تاریخ‌نگاری در اسلام، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، گستره.
    • محمدی، محمد (1323). فرهنگ ایرانی (تأثیر آن در تمدن اسلام و عرب)، تهران: چاپخانه پیمان.
    • محمدی ملایری، محمد (1382). تاریخ فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، ج ۵، تهران: توس.
    • نصر بن مزاحم (13۶۴). واقعه صفین در تاریخ، ترجمۀ کریم زمانی، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
    • همائی، جلال‌الدین (13۶3). شعوبیه، به اهتمام منوچهر مدرسی، اصفهان: کتاب‌فروشی صائب.
    • یاقوت حموی (1381). معجم‌الادبا، ترجمه و پیرایش عبدالمحمد آیتی، نیمه دوم، تهران: سروش.
    • یحیی بن ابراهیم بن علی الیحیی (1۴01). روایت‌های ابومخنف در تاریخ طبری عصر خلفای راشدین، ترجمه میثم کرمی، طالعت ده‌پهلوان و محمدعلی کاظمی‌تبار، تهران: نشر نگاه معاصر.

    مقاله‌

    • الدوری، عبدالعزیز و الرویری، محجوب (1380). مکتب تاریخ‌نگاری مدینه، ترجمه محجوب الزویری، تاریخ اسلام، 2(8)، 127- 178.