شیرین‌سازی آب دریا از دیدگاه خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. استاد مهمان در دانشگاه مطالعات بین‌المللی شانگهای چین

2 دانشجوی دکتری غرب‌شناسی انتقادی، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران

3 دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.22034/jiiph.2026.70187.2612

چکیده

این مقاله با رویکرد زمینه‌شناسی تاریخی، فرضیه وجود دیدگاهی نسبت به شیرین‌سازی آب دریا در اندیشه‌های خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (متوفای ۷۱۸ق/ ۱۳۱۸م)، وزیر دانشمند عصر ایلخانی را بررسی می‌کند. فرضیه اصلی پژوهش آن است که با توجه به نقش برجستۀ خواجه در توسعۀ علمی، عمرانی و پزشکی ربع رشیدی و تلاش وی برای حل چالش‌های زمانه، به‌ویژه تأمین آب در فلات مرکزی ایران، می‌توان نشانه‌هایی از دغدغۀ او نسبت به ابداع راه‌حل‌های نوین برای مسائل بنیادینی مانند تأمین آب یافت، اگرچه این دغدغه ممکن است به‌طور مستقیم به شیرین‌سازی آب دریا منجر نشده باشد. خواجه با استفاده از تجربیات علمی و مشاهدات خود، روش‌های متنوعی برای تصفیۀ آب ارائه می‌دهد که شامل فیلتر کردن با مواد طبیعی، تقطیر، استفاده از حرارت، و بهره‌گیری از گیاهان است. او بر اهمیت نگه‌داری و مراقبت از منابع آبی تأکید دارد و جمع‌آوری آب باران را منبعی مؤثر برای تأمین آب شیرین معرفی می‌کند. آموزه‌های خواجه نه‌تنها در زمان خود، بلکه در دنیای معاصر نیز قابل‌توجه و الهام‌بخش هستند. هدف این مقاله تبیین جایگاه احتمالی چنین ایده‌ای در اندیشه‌های خواجه رشیدالدین، و فهم عمیق‌تر رویکرد این شخصیت برجستۀ تاریخی به نوآوری و حل مسائل بنیادین است. این پژوهش که با روش تحلیل محتوای کیفی به جستجوی شواهد مستقیم و غیرمستقیم در آثار مکتوب خواجه می‌پردازد، درنهایت بر اهمیت مدیریت پایدار منابع آبی و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Seawater Desalination from the Perspective of Khwaja Rashid al-Din Fazl-Allah Hamadani

نویسندگان [English]

  • Abbas Ahmadvand 1
  • somayeh Niseh 2
  • Ebrahim Noei 3
1 Associate Professor of History and Civilization of the Muslims Dept., Shahid Beheshti University (SBU); Tehran, Iran. Professor Guest of Shanghai International Studies University, China
2 PhD Candidate in Critical Western Studies, Baqir al-Uloom University, Qom, Iran
3 Associate Professor of Islamic Studies Depart, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده [English]

This article employs a historical-contextual approach to examine whether a conceptual basis for seawater desalination can be identified in the thought of Khwaja Rashid al-Din Fazl-Allah Hamadani (d. 1318 CE), the renowned vizier and scholar of the Ilkhanid period. The study is based on the hypothesis that Rashid al-Din’s prominent role in the scientific, architectural, and medical development of Rabʿ-e Rashidi, together with his efforts to address practical challenges of his time, particularly water supply in Iran’s central plateau, reflects a broader concern with developing innovative solutions to problems of water provision. Although these concerns cannot be equated with modern seawater-desalination technologies, they may reveal an early conceptual interest in water treatment and resource management. Drawing on scientific observations and empirical knowledge, Rashid al-Din discusses various methods of water purification, including filtration through natural materials, distillation, heating, and the use of plants. He also emphasizes the preservation and protection of water resources and refers to rainwater harvesting as an important source of freshwater. These observations are significant not only for understanding medieval approaches to water management but also for examining the historical development of ideas related to sustainable resource use. The study aims to clarify the place of these ideas within Rashid al-Din’s broader intellectual framework and to assess the extent to which they reflect an innovative approach to environmental and social challenges. Using qualitative content analysis, the research examines both direct and indirect textual evidence in Rashid al-Din’s writings. The findings highlight the importance he attached to water management, resource preservation, and practical responses to environmental constraints, while also demonstrating the need to distinguish such historical ideas from modern concepts of seawater desalination

کلیدواژه‌ها [English]

  • seawater desalination
  • water engineering
  • Khwaja Rashid al-Din Fazl-Allah Hamadani
  • water resources
  • history of science
  • الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۵ق)، الشفاء: الطبیعیات – السماء و العالم، به‌کوشش ابراهیم بیومی مدکور، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق)، المجمل الرشیدی فی الحکمة و الطبیعیات، نسخه کتابخانه ملی ایران، تهران: دارالعرب.
    • ارسطو (1357)، فی النفس، تصحیح عبدالرحمن بدوی، بیروت: دارالقلم.
    • اشپولر، برتولد (1365)، تاریخ مغول در ایران، ترجمۀ محمود میرآفتاب، تهران: علمی و فرهنگی.
    • بیانی، شیرین (1371)، دین و دولت در ایران عهد مغول، ج2، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    • جوینی، علاءالدین عطاملک (1385)، تاریخ جهانگشای، تصحیح: محمد قزوینی، ج۱، تهران: دنیای کتاب.
    • حسن بن علی (901 ق)، المرشد فی الحساب، نسخه خطی شماره ۸۱۰۰، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
    • دانش‌پژوه، محمدتقی (1354)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورای ملی، ج 6، شامل آثار خواجه نصیرالدین طوسی و متعلقات او، تهران: کتابخانه مجلس شورای ملی.
    • دایموند، جَرد. (2005)، فروپاشی: چگونه جوامع راه نابودی یا بقا را برمی‌گزینند، ترجمۀ فریدون مجلسی، تهران: نی.
    • دولتشاه سمرقندی. (۱۳۱۹ق)، تذکرة‌الشعراء، به‌کوشش: ادوارد براون، تهران: لیدن.
    • رازی، فخرالدین. (۱۴۱۱ق)، المباحث المشرقیة فی علم‌الإلهیات و الطبیعیات، ج ۲، بیروت: قم.
    • طوسی، خواجه نصیرالدین (1354)، الأساله و الاجوبه، تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران.
    • طوسی، نصیرالدین (1354)، تجریدالاعتقاد، قم: دارالفکر.
    • علی‌زاده، عبدالکریم (1350)، مجموعه خطابه‌های تحقیقی درباره رشیدالدین فضل‌الله همدانی، تهران: دانشگاه تهران.
    • فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (1354)، مجمل رشیدی، به‌کوشش: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: انجمن آثار ملی.
    • فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (1379)، لطائف‌الحقایق فی دقائق‌الخلایق، تصحیح هاشم رجب‌زاده، با همکاری سازمان میراث فرهنگی.
    • فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (سدۀ 9ق)، الجواب عن مسألة فخرالمحققین فی ملوحةالبحر، نسخه خطی، کتابخانه قاهره، اوراق ۱۲ب–۱۳الف.
    • فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (۱۳۷۳–۱۳۷۸). جامع‌التواریخ، به کوشش محمد روشن و مصطفی موسوی. تهران: البرز.
    • فضل‌الله همدانی، رشیدالدین (۱۳۶۸). الآثار و الأحیاء (در فن کشاورزی، آبیاری، درختکاری و…). به کوشش منوچهر ستوده و ایرج افشار. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل با همکاری دانشگاه تهران.
    • کریستین‌سن، آرتور (1993). ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    • کریمی، محمد روشن و موسوی، مصطفی (1372). جامع‌التواریخ رشیدالدین فضل‌اللّه همدانی: تاریخ مبارک غازانی، جلد 2، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
    • لمبتون، ا.ک.س. (1362). مالک و زراع در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران: علمی و فرهنگی.
    • لمبتون، آن کاترین (1380) تاریخ ایران کمبریج: از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان، گردآورنده: جی.ای. بویل، ترجمۀ حسن انوشه؛ ج ۵، تهران: امیرکبیر.
    • ماله، آلبر و ایزاک، ژول (1364)، انقلاب کبیر فرانسه، ترجمه: رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
    • مستوفی، حمدالله (1336)، نزهت‌القلوب، به‌کوشش: محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانۀ طهوری.
    • میرخوند، محمد بن خاوندشاه (۱۳۳۹). روضة‌الصفا فی سیرالانبیا و الملوک و الخلفا (به کوشش جمال‌الدین شیانی). تهران: اساطیر.
    • وصّاف‌الحضره، عبداللّه بن فضل‌اللّه شیرازی (1346). تجزیةالامصار و تزجیةالاعصار، تصحیح محمد معین، تهران: طهوری.

    مقاله‌ها

    • بلوکباشی، علی (1389). نقش خواجه نصیر در احیای کشاورزی ایران میانه. میراث فرهنگی، (۴)۱۷، ص115.
    • شیخ‌نوری، محمدامیر (1389). اطلاعات تاریخی و جغرافیایی در آثار و احیاء خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام، 1(1)، 91-102.

    پایان‌نامه

    • کریمیان، فریبا (1393). موقوفات خواجه رشیدالدین فضل‌اللّه همدانی در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، یزد: دانشکده علوم انسانی. ص22.

    ب) منابع عربی

    • اخوان‌الصفا (1957). رسائل اخوان‌الصفا، ج ۲، تحقیق: عارف تامر، بیروت.
    • صفدی، صلاح‌الدین خلیل بن أیبک (۱۴۲۰ق). الوافی بالوفیات، ج ۲۵، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

    ج) منابع انگلیسی

    • Baker, R. (2012). Membrane Technology and Applications. Chichester: John Wiley & Sons. Doi: 1002/9781118359686