The Response of the Iranian People to Foreign Invasions during the Safavid Interregnum

Document Type : Research Paper

Author

Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Shahid Bahonar University, Kerman, Iran

10.22034/jiiph.2026.70288.2613

Abstract

This article provides a historical analysis of popular responses to foreign invasions in Iran during the Safavid interregnum, with particular emphasis on forms of resistance that developed independently of the Safavid government. This issue has received little independent scholarly attention, although scattered references can be found in several books and research articles. Accordingly, this study seeks to offer a more comprehensive analysis by bringing together previously dispersed evidence and incorporating overlooked historical material. A review of historical sources indicates that, during this period, people in various regions resisted foreign forces without direct governmental organization or explicit religious directives such as fatwas. The findings further suggest that the absence of religious decrees calling for jihad was unusual in the Safavid context and resulted from specific political and religious circumstances. Moreover, linguistic affinities between local populations and some invading groups, including the use of Persian or Turkish, did not appear to diminish popular resistance or lead to widespread acceptance of the invaders. By contrast, the Safavid state's persecution of certain religious and sectarian communities contributed, in some cases, to their willingness to support or cooperate with invading forces. This study employs a descriptive-analytical historical method based on the examination of library and documentary sources

Keywords

Main Subjects

References

  • الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    • ابن‌خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله (1370). المسالک و الممالک، ترجمۀ دکتر حسین قره‌چانلو، تهران: نو.
    • استرآبادی، میرزا مهدی خان (1377). جهانگشای نادری، تصحیح سید عبدالله انوار، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (13۶3). تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
    • امین، سید محسن (1۴0۶-198۶). اعیان‌الشیعه، بیروت: دارالتعارف.
    • اولئاریوس، آدام (13۶3). سفرنامه، مترجم احمد بهپور، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار.
    • ایروانی، آبراهام (1393). تاریخ جنگ‌ها، ترجمه فاطمه اورجی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
    • تاورنیه، ژان باتیست (13۶3). سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوری، اصفهان: کتابخانه سنائی – کتابفروشی تأیید.
    • جابری انصاری، محمدحسن (1321). تاریخ اصفهان و ری و همه جهان، اصفهان: حسین عمادزاده.
    • حزین، محمدعلی بن ابیطالب (1332). تاریخ حزین، اصفهان: کتابفروشی تأیید اصفهان.
    • حسینی قمی، قاضی میراحمد (13۶۴). خلاصةالتواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
    • خاتون‌آبادی، عبدالحسین (13۵2). وقایع‌السنین و الاعوام، به کوشش محمد باقر بهبودی، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
    • خوانساری، میر سید محمدباقر (13۵2). روضات‌الجنات فی احوال‌العلما و السادات، ترجمۀ محمدباقر ساعدی خراسانی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
    • دالسانداری، وینچنزو (1381). سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
    • دروویل، گاسپار (133۶). سفرنامه دروویل، ترجمۀ جواد محبی، تهران: بنگاه مطبوعاتی گوتنبرگ.
    • دنبلی، عبدالرزاق بیک (13۴9). تجربةالابرار و تسلیةالاحرار، تصحیح حسن قاضی طباطبائی، تبریز: دانشگاه تبریز.
    • دوانی، علی (1372). مفاخرالاسلام و دانشمندان لاهیجانی، ح7 و 8، تهران: مرکز فرهنگی قبله.
    • ذکاء، یحیی (13۶8). زمین‌لرزه‌های تبریز، تهران: کتابسرا.
    • ریاحی، محمدامین (1372). تاریخ خوی، تهران: اساطیر.
    • شاردن، ژان (1372-137۴). سفرنامه، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس.
    • طباطبائی تبریزی، سید محمدرضا بن سید محمدصادق (1389). تاریخ اولادالاطهار، به کوشش محمد الوانساز خویی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
    • طهرانی، محمدشفیع (1383). مرآت واردات، مصحح منصور صفت‌گل، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
    • فلور، ویلم (13۶7). اشرف افغان در تختگاه اصفهان، ترجمۀ دکتر ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
    • قدسی بادکوبی، عباسقلی آقا (1382). گلستان ارم، به کوشش مهدی کریمی، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
    • کروسینسکی، بوداش (1۴02). سفرنامۀ کروسینسکی، ترجمۀ ساسان طهماسبی، تهران: امیرکبیر.
    • کمپفر، انگلبرت (13۶3). سفرنامۀ کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
    • گیلانتز، پطرس دی سرکیس (1371). سقوط اصفهان، ترجمۀ محمد مهریار، اصفهان: امور فرهنگی شهرداری اصفهان، انتشارات گلها.
    • مته، رودی (1397). ایران در بحران، ترجمۀ خسرو خواجه‌نوری، تهران: امیرکبیر.
    • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (بی‌تا). حق‌الیقین، تهران: علمیه اسلامیه.
    • مرعشی صفوی، میرزا خلیل (13۶2). مجمع‌التواریخ، به تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانه سنایی و طهوری.
    • مستوره کردستانی، ماه‌شرف خانم (1328). تاریخ اردلان، به کوشش ناصر آزادپور، بهرامی.
    • مستوفی، حمدالله (133۶). نزهةالقلوب، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    • مستوفی، محمدحسن بن محمدکریم (137۵). زبدةالتواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران: بنیا د موقوفات دکتر محمد افشار یزدی.
    • مشیزی، میر محمدسعید (13۶9). تذکره صفویه، مقدمه و تصحیح و تحشیه محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم.
    • مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (13۶1). احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم، ترجمه دکتر علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
    • موسوی میر فندرسکی، سید ابوطالب (1388). تحفةالعالم، به کوشش رسول جعفریان، تهران: کتابخانه، موزه، و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
    • میرزا رفیعا (13۴7). دستورالملک، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
    • میرزا سمیعا (13۶8). تذکرة‌الملوک، به کوشش سید محمد دبیرسیاقی و ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر.
    • نوری، حسین، فیض قدسی (137۴). زندگی‌نامه محمدباقر مجلسی، ترجمۀ جعفر نبوی، تهران: علمی و فرهنگی.
    • نویسنده نامعلوم (13۵۶). حدیث نادرشاهی، تصحیح، تحشیه وتعلیقات رضا شعبانی، تهران: دانشگاه ملی ایران.
    • هدایت، رضاقلیخان (1380). روضة‌الصفا، تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
    • هنوی، جوناس (13۶7). هجوم افغان و زوال دولت صفوی، ترجمه اسماعیل دولت شاهی، تهران: یزدان.

    مقاله‌ها

    • ابوالبشری، پیمان و رضایی، محمدحسین (1399). از ایزد بانوی ایشتار تا بقعۀ پیر استیر در خراسان بزرگ با رویکرد قوم‌نگاری، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 10(20)، 137-1۵۶.
    • دهقانی، مهدی و وزین افضل، مهدی (1۴0۴). شیوه‌های نبرد دسته‌جات نظامی افغان در دورۀ فترت حکومت صفویه، مطالعات تاریخی جنگ، 9(1). 19-32.

    Doi: 10.22034/hsow.2025.2050021.1592

    • شرفی صفا، حبیب (1۴03). اهمیت درگزین در حملات عثمانی، غرب ایران (11۴3- 907) ، تاریخ‌نامۀ ایران بعد از اسلام، 17(39)، 83-105.

     Doi: 10.22034/JIIPH.2023. 57719.2453

    • شعبانی، رضا و محمدی، حسین (1387). تأثیر حملۀ محمود افغان بر اوضاع سیاسی و اقتصادی ایران، مسکویه، 9. 1۶5-20۶.

    ب) منابع عربی

    • حر عاملی (138۵). امل‌الآمل فی علما الجبل عامل، بغداد: مکتبة الاندلس.
    • فیض کاشانی، ملا محسن (13۴0). المحجة البیضا (مقدمه)، تهران: مکتبة الاسلامیه.

    ج) عثمانی

    • چلبی‌زاده، اسماعیل عاصم افندی. (1282). تاریخ چلبی‌زاده، استانبول: مطبعه عامره.

    د) منابع انگلیسی

    • The History of Vardapet Arakel of Tabriz, trans. George A. Bournooutian (Costa Mesa: Mazda Publisher, 2005; revised 2010) 103-122.
Journal of Iranian Islamic Period History
Volume 17, Issue 46
September 2026
Pages 27-52

Files

History

  • Receive Date: 18 November 2025
  • Revise Date: 05 May 2026
  • Accept Date: 19 May 2026

Share

How to cite

Statistics