During the Qajar period, French religious and non-religious institutions gradually entered the Iranian cultural arena, focusing on the education of minorities and the establishment of cultural facilities in the Christian and Jewish regions of Iran. In this process, the city of Sanandaj, the administrative-political center of Ardalan Kurdistan, as one of the centers of the presence of religious minorities, including Assyrians and Chaldeans, was considered by these missionaries and cultural institutions at that time. They were established in this city and were completely different from the current education system of the Qajar period in terms of teaching methods and educational materials. In this descriptive-explanatory historical study, the question of why and how French schools were formed in Sanandaj during the Qajar era will be examined. This article shows that Sanandaj was considered by the French cultural institutions during the Qajar period due to the presence of minorities. Therefore, Lazarist schools, the French Alliance and the Israeli Alliance were formed there. This brought the educational system of religious minorities in Sanandaj to a new stage, and among the various social strata of the city, different reactions were made ranging from acceptance to disgust and pessimism.
دیوانبیگی، حسین (1382)،خاطرات دیوانبیگی، تصحیح ایرج افشار، تهران، اساطیر.
رینگر، مونیکا. ام (1396)،آموزش، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقتخواه، تهران، ققنوس.
سرنا، کارلا ( 1362)،آدمها و آیینها در ایران، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران، زوار.
سنندجی، شکرالله (1375)،تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، تصحیح حشمتالله طبیبی، تهران، امیرکبیر.
غفاری، ابوالحسن (1368)،تاریخ روابط ایران و فرانسه (از ترور ناصرالدینشاه تا پایان جنگ جهانی اول)، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
قاسمیپویا، اقبال (1377)،مدارس جدید در دوره قاجاریه: بانیان و پیشروان، تهران، نشر دانشگاهی.
کهن، گوئل (2008)،همراه با فرهنگ (گوشههایی از تاریخ مؤسسه آلیانس در ایران) بر پایه خاطرات الیاس اسحاقیان، لسآنجلس، بینا.
لوی، حبیب (1339)، تاریخ یهود ایران، ج 3، تهران، کتابفروشی یهودا براخیم.
محبوبی اردکانی، حسین (1370)،تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، تهران، دانشگاه تهران.
مردوخ کردستانی، شیخ محمد (1379)، تاریخ مردوخ، تهران، نشر کارنگ.
مشفق همدانی، ربیع (1370)، خاطرات نیم قرن روزنامهنگاری، آمریکا، مؤلف.
مهریار، محمد؛ فتحالله یف، شامیل؛ فخاری تهرانی، فرهاد؛ قدیری بهرام (1378)، اسناد تصویری شهرهای ایرانی در دورهی قاجار، تهران، دانشگاه شهید بهشتی و سازمان میراث فرهنگی کشور.
ناطق، هما (1368)،ایران در راهیابی فرهنگی، پاریس، خاوران.
ناطق، هما (1375)،کارنامه فرهنگی فرنگی در ایران، پاریس، خاوران.
نتصر، آمنون (1996)، پژوهشنامه یهودیان ایران (پادیاوند)،ج 3، لسآنجلس، مزدا.
والدبورگر، آندراس (1379)، مبلغان آلمانی در ایران، ترجمه احمد رحمانی، حسین رضوی و لادن مختاری، تهران، وزارت خارجه.
وقایعنگارکردستانی، علیاکبر (1381)، حدیقه ناصریه و مرآت الظفر در جغرافیا و تاریخ کردستان، به کوشش محمدرئوف توکلی، تهران، توکلی.
مقالهها
احمدی، حسین، «لازاریستهای فرانسوی در ایران؛ بررسی زمینههای حضور و عملکرد (1254-1265ق)»، مجله تاریخ معاصر ایران، شماره 11، تابستان 1378، صص 41-68.
احمدی، حسین، «لازاریستها و کاتولیکهای کردستان»، مجله تاریخ معاصر ایران، شماره 34، پاییز 1384، صص 61-70.
اقبال، عباس، «داستانی از مبلغین عیسوی در ایران در عهد محمد شاه»، یادگار، شماره 6 و 7، 1325، صص 60-66.
بهرامی، روحالله و مظفری، پرستو، «بررسی فرآیند انقراض سلسله والیان اردلان در عهد ناصری»، تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، شماره 19، پاییز 1392، صص 71-98.
خاموشی، موسی و حمید حاجیانپور،«زمینهها و علل تأسیس آموزشگاه توسط مسیونرهای آمریکایی برای مسلمانان ارومیه در سال 1840/1255ق.»،مطالعات تاریخی جهان اسلام، شماره 7، پاییز 1395، صص 31-56.
سلطانیان ابوطالب، «کارکرد نهادهای آموزشی فرانسه در ایران از اوایل دوره قاجار تا جنگ جهانی اول»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، شماره 1، پاییز و زمستان 1389، صص 57-80.
سلطانیان ابوطالب، «کارنامه فرهنگی میسیونرهای لازاریست فرانسه در ایران (از اوایل دوره قاجار تا جنگ جهانی اول)»، پژوهشهای علوم تاریخی، شماره 4، پاییز و زمستان 1390، صص 63-84.
شیخرضایی، انسیه، «مدارس فرانسوی در ایران»، گنجینهاسناد، شماره 7 و 8، 1371، صص 95-109.
نفیسی، سعید (1313)، «تاریخچه معارف ایران»، مجله تعلیم و تربیت، شماره 6، مهر 1313، صص 360-363.
منابع انگلیسی
Badger, George Percy (1852), The Nestorians and Their Rituals, London: Joseph masters and Co.
Coan, Frederick.G. (1939), Yesterdays in Persia and Kurdistan, California: Saunders Studio Press.
Cte de Gardane, (1865),Mission du général gardane en perse sous le premier empire: documents historiques, Paris: librarie de ad.laine
Eber, Jessica R. (2008), FatalAmbivalence: Missionaries in Ottoman Kurdistan 1839-1843, (unpublished thesis) Wesleyan:
Flandin, Eugène (1851),Voyage enPerse,Paris: Gide et Jules Baudry, editeurs.
Flynn, Thomas s.r.o, (2017), The Western Christian Presence in the Russias and Qājār Persia c.1760–c.1870, Leiden: Brill Academic Pub.
Frazee, Charles A. (1984), “Vincentian Missions in the Islamic Word”, Vincentian Heritage Journal, vol.5, Issue 1, pp. 31-34.
Joseph John (1961), The Nestorians and Their Muslim Neighbours, New Jersey: Princeton University Press.
George. N. (1892), Persia and the Persian Question, London: Longman.
Layard, Austin. H. (1867), Nineveh and its Remains, London: John Murray, Albemarle Street.
Muree van den berg, Heleen(1999), “The American Board and The Eastern Churches: The Nestorian Mission(1844-1846),” in Orientalia Christiana Periodica, Rome: InstitutumOrientaliumStudiorum, pp.117-138.
MurreVan Den Berg, Heleen(2009), “Chaldæans and Assyrians:the Church of the East in the Ottman Period”, in The Christian Heritage of Iraq, deited by C. D. Hunter, Georgia: Georgia Press, pp. 146-164.
Perkins Rev. Justin (1843), A Residence of eight years in Persia, Andover: Allen, Morrill & Wardwell.
Rich, Claudius James (1836), Narrative of a residence in Koordistan, and on the site of ancient Nineveh: with journal of a voyage down the Tigris to Baghdad and an account of a visit to Shirauz and Persepolis, edited by his widow, London: James Duncan.
Richter, Julius (1910). A History of Protestant Missions in the near east, London and Edinburgh: Fleming H. Revell Company.
Southgate, R. Horatio (1840), A Narrative of a Tour Through Armenia, Kurdistan, Persia, and Mesopotamia, London: D. Appleton and Company.
Waterfield, Robin E. (1973). Christians in Persia: Assyrians, Armenians, Roman Catholics and Protestants, London: George Allen &Unwin.
اسناد
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، گزارش کارگزار مهام وزارت امور خارجه در آذربایجان به وزارت خارجه، مکاتبات 1262-1265ق، صندوق 5، پوشه 13/3.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، رونوشت تلگراف وزارت امور خارجه به ناصرالملک در باب درخواست ارسال تفصیل واقعه ممانعت کارگزاران وی از احداث مدرسه اطفال یهودی در کردستان، مکاتبات 1321ق، صندوق 28، پوشه 5/123.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، رونوشت نامه در باب عدم اظهار خود (مشیرالدوله) درباره ممنوعیت بنای مدرسه اطفال یهودی در کردستان بنابه روایت رئیس مدرسه یهودیان تهران و انتظار جهت رأی شاه در این مورد، مکاتبات1321ق، صندوق 28، پوشه 25/46.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، عریضه مسیو ماکدو به وزیر امور خارجه دولت علیه ایران، مکاتبات 1321ق، صندوق 12، پوشه 37/1.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، گزارشی از وضعیت دو مدرسه آلیانس یهود همدان، فرستنده و گیرنده (نامعلوم)، مکاتبات 1324ق، صندوق 26، پوشه 5/206.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، نامه سفارت کبری عثمانی (گیرنده نامعلوم) در مورد شرح واقعه درگیری میان طلاب مکتب ملاآقارضا و شاگردان و کادر آموزشی مدرسه آلیانس، مکاتبات 1324ق، صندوق 26، پوشه 5/11 .
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، ترجمه مراسله مکتب یهودیان به وزیر مختار ایطالیا، مکاتبات 1324ق، صندوق 26، پوشه 5/7.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، مراسله وزارت خارجه به سفارت عثمانی در باب عملکرد عبدالواحد در کردستان، مکاتبات 1329ق، صندوق 24، پوشه1/34.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، گزارش کارگزار مهام وزارت امور خارجه در کردستان به وزارت خارجه در مورد اوضاع سنندج، مکاتبات 1329ق، صندوق 24، پوشه 1/35.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، گزارش اعتضاد دیوان از کردستان به وزارت امور خارجه، مکاتبات1331ق، صندوق 25، پوشه 24/4.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، وزارت امور خارجه اداره عثمانی در پاسخ به عرض حال جماعت مسیحی مقیم کردستان، مکاتبات 1331ق، صندوق 25، پوشه 38/3.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، نامه از حکومت کردستان به وزارت امور خارجه در مورد اوضاع مسیحیان . کوپیه نامه مسیو شاتله به سفارت فخمیه فرانسه مکاتبات 1331ق، ک24، پ38/9.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه، عریضه کاتولیکهای سنندج به وزارت امور خارجه، مکاتبات 1331ق، ک25، پ38/8.
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، راپورت مفتش وزارت معارف، شماره سند 23062/ 297.
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، گزارش احمد مقبل رئیس کابینه ایالتی کردستان و مفتش افتخاری برای وزارت معارف. شماره سند 27514/297.
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تقاضای مسیحیان سنندج مبنی بر عدم تغییر مدرسه ملی مسیحیان به مدرسه دولتی. شماره سند014372/297 .
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، اختلافات ملکی بین اداره خالصجات مملکتی و خلیفه مسیحیان بر سر مالکیت املاک شهرک واقع در گروس. شماره سند
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، احصائیه مدرسه اتحاد. شماره سند 011632/297 .
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، احصائیه مدرسه احمدیه . شماره سند 26905/297.
بایگانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، ورقه احصاییه کل مدارس ایران ( گزارش ارسالی از ریاست معارف کردستان) . شماره سند26905/297.
mozafari, P., Rahmati, M., & savagheb, J. (2021). Formation of French Schools in Sanandaj during the Late Qajar Era (1310-1331 AH); Functions and Reactions. Journal of Iranian Islamic Period History, 12(29), 153-184. doi: 10.22034/jiiph.2022.43996.2160
MLA
parastoo mozafari; mohsen Rahmati; jahan savagheb. "Formation of French Schools in Sanandaj during the Late Qajar Era (1310-1331 AH); Functions and Reactions". Journal of Iranian Islamic Period History, 12, 29, 2021, 153-184. doi: 10.22034/jiiph.2022.43996.2160
HARVARD
mozafari, P., Rahmati, M., savagheb, J. (2021). 'Formation of French Schools in Sanandaj during the Late Qajar Era (1310-1331 AH); Functions and Reactions', Journal of Iranian Islamic Period History, 12(29), pp. 153-184. doi: 10.22034/jiiph.2022.43996.2160
VANCOUVER
mozafari, P., Rahmati, M., savagheb, J. Formation of French Schools in Sanandaj during the Late Qajar Era (1310-1331 AH); Functions and Reactions. Journal of Iranian Islamic Period History, 2021; 12(29): 153-184. doi: 10.22034/jiiph.2022.43996.2160