دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 06 15 Seawater Desalination from the Perspective of Khwaja Rashid al-Din Fazl-Allah Hamadani شیرین‌سازی آب دریا از دیدگاه خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی 1 26 22216 10.22034/jiiph.2026.70187.2612 FA عباس احمدوند دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. استاد مهمان در دانشگاه مطالعات بین‌المللی شانگهای چین سمیه نیسه دانشجوی دکتری غرب‌شناسی انتقادی، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران ابراهیم نوئی دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 11 11 This article employs a historical-contextual approach to examine whether a conceptual basis for seawater desalination can be identified in the thought of Khwaja Rashid al-Din Fazl-Allah Hamadani (d. 1318 CE), the renowned vizier and scholar of the Ilkhanid period. The study is based on the hypothesis that Rashid al-Din’s prominent role in the scientific, architectural, and medical development of Rabʿ-e Rashidi, together with his efforts to address practical challenges of his time, particularly water supply in Iran’s central plateau, reflects a broader concern with developing innovative solutions to problems of water provision. Although these concerns cannot be equated with modern seawater-desalination technologies, they may reveal an early conceptual interest in water treatment and resource management. Drawing on scientific observations and empirical knowledge, Rashid al-Din discusses various methods of water purification, including filtration through natural materials, distillation, heating, and the use of plants. He also emphasizes the preservation and protection of water resources and refers to rainwater harvesting as an important source of freshwater. These observations are significant not only for understanding medieval approaches to water management but also for examining the historical development of ideas related to sustainable resource use. The study aims to clarify the place of these ideas within Rashid al-Din’s broader intellectual framework and to assess the extent to which they reflect an innovative approach to environmental and social challenges. Using qualitative content analysis, the research examines both direct and indirect textual evidence in Rashid al-Din’s writings. The findings highlight the importance he attached to water management, resource preservation, and practical responses to environmental constraints, while also demonstrating the need to distinguish such historical ideas from modern concepts of seawater desalination این مقاله با رویکرد زمینه‌شناسی تاریخی، فرضیه وجود دیدگاهی نسبت به شیرین‌سازی آب دریا در اندیشه‌های خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (متوفای ۷۱۸ق/ ۱۳۱۸م)، وزیر دانشمند عصر ایلخانی را بررسی می‌کند. فرضیه اصلی پژوهش آن است که با توجه به نقش برجستۀ خواجه در توسعۀ علمی، عمرانی و پزشکی ربع رشیدی و تلاش وی برای حل چالش‌های زمانه، به‌ویژه تأمین آب در فلات مرکزی ایران، می‌توان نشانه‌هایی از دغدغۀ او نسبت به ابداع راه‌حل‌های نوین برای مسائل بنیادینی مانند تأمین آب یافت، اگرچه این دغدغه ممکن است به‌طور مستقیم به شیرین‌سازی آب دریا منجر نشده باشد. خواجه با استفاده از تجربیات علمی و مشاهدات خود، روش‌های متنوعی برای تصفیۀ آب ارائه می‌دهد که شامل فیلتر کردن با مواد طبیعی، تقطیر، استفاده از حرارت، و بهره‌گیری از گیاهان است. او بر اهمیت نگه‌داری و مراقبت از منابع آبی تأکید دارد و جمع‌آوری آب باران را منبعی مؤثر برای تأمین آب شیرین معرفی می‌کند. آموزه‌های خواجه نه‌تنها در زمان خود، بلکه در دنیای معاصر نیز قابل‌توجه و الهام‌بخش هستند. هدف این مقاله تبیین جایگاه احتمالی چنین ایده‌ای در اندیشه‌های خواجه رشیدالدین، و فهم عمیق‌تر رویکرد این شخصیت برجستۀ تاریخی به نوآوری و حل مسائل بنیادین است. این پژوهش که با روش تحلیل محتوای کیفی به جستجوی شواهد مستقیم و غیرمستقیم در آثار مکتوب خواجه می‌پردازد، درنهایت بر اهمیت مدیریت پایدار منابع آبی و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی تأکید می‌کند.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22216_c1f8034edcaecec4ed39d9c0fdc22e02.pdf

دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 06 15 The Response of the Iranian People to Foreign Invasions during the Safavid Interregnum واکنش مردم ایران به حملات بیگانگان در دوره فترت صفویه 27 52 22217 10.22034/jiiph.2026.70288.2613 FA امین رضا توحیدی استادیار گروه معارف دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران Journal Article 2025 11 18 This article provides a historical analysis of popular responses to foreign invasions in Iran during the Safavid interregnum, with particular emphasis on forms of resistance that developed independently of the Safavid government. This issue has received little independent scholarly attention, although scattered references can be found in several books and research articles. Accordingly, this study seeks to offer a more comprehensive analysis by bringing together previously dispersed evidence and incorporating overlooked historical material. A review of historical sources indicates that, during this period, people in various regions resisted foreign forces without direct governmental organization or explicit religious directives such as fatwas. The findings further suggest that the absence of religious decrees calling for jihad was unusual in the Safavid context and resulted from specific political and religious circumstances. Moreover, linguistic affinities between local populations and some invading groups, including the use of Persian or Turkish, did not appear to diminish popular resistance or lead to widespread acceptance of the invaders. By contrast, the Safavid state's persecution of certain religious and sectarian communities contributed, in some cases, to their willingness to support or cooperate with invading forces. This study employs a descriptive-analytical historical method based on the examination of library and documentary sources موضوع مقالۀ حاضر تحلیل تاریخی واکنش مردم ایران به حملات بیگانگان در دورۀ فترت حکومت صفویه، بدون در نظر گرفتن نقش حاکمیت صفوی است، زیرا این موضوع به‌طور مستقل در کتاب‌ها و مقالات بررسی نشده‌، و تنها در برخی از کتاب‌ها و مقالات پژوهشی، اشاراتی پراکنده به پدیدۀ یادشده دیده می‌شود. بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد در این مقطع تاریخی، مردم بدون سازمان‌دهی از سوی دولت و بدون تبعیت از فرامین مذهبی نظیر فتوا در مناطق مختلف به مقاومت در برابر بیگانگان پرداخته‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد عدم صدور فتاوای مذهبی نظیر جهاد در دورۀ صفوی مسبوق به سابقه بوده و دلائل مشخصی دارد. از سوی دیگر برخی اشتراکات مردم و مهاجمان مثل زبان فارسی و یا زبان ترکی در کاهش پایداری مردمی و پذیرش مهاجمان تأثیری نداشته‌اند، ولی سیاست‌های سوء صفویان در آزار پیروان ادیان و مذاهب در برخی موارد موجب گرایش ایشان به مهاجمان می‌شد. این تحقیق به روش توصیفی–تحلیلی تاریخی به شیوۀ کتابخانه‌ای انجام شده‌است.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22217_6d81d7d2cb012326e9f51977e30564c5.pdf

دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 06 15 The Soraya Newspaper’s Approach to Opponents of Modern Schools in Iran رویکرد روزنامۀ ثریا نسبت به مخالفان مدارس جدید در ایران 53 78 22220 10.22034/jiiph.2026.70849.2620 FA معصومه خازنی دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران نصراله پور محمدی املشی استاد گروه تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران حجت فلاح توتکار دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران محسن بهرام نژاد استاد گروه تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران Journal Article 2025 12 29 The inefficiency of Iran’s educational system during the Qajar period, together with the opposition of traditionalist groups to modern forms of education, prompted critical responses from contemporary intellectuals and journalists. Soraya, one of the influential newspapers of the reign of Mozaffar al-Din Shah, was among the publications that took advantage of the relatively free press environment in Egypt and its independence from censorship in Iran to publish numerous critical articles on educational reform. Given the significance of this issue, the present study employs a descriptive-analytical approach to examine how Soraya addressed the obstacles to educational reform in Iran and the strategies it adopted in confronting opponents of modern education. The findings indicate that, in addition to advocating the replacement of the traditional and inefficient school system with a modern educational model, Soraya, as a newspaper published outside Iran, reflected the broader conflict between reformist and conservative currents. It also strongly criticized traditionalist clerics and other opponents of modern schools who, according to the newspaper, invoked religious concerns to hinder their expansion and preserve their social influence. As one of the more outspoken newspapers of the period, Soraya contributed to the formation of a critical discourse on educational modernization and supported the expansion of modern schools by bringing traditionalist opposition into public debate, drawing on Western historical experiences, and appealing to Islamic principles. By encouraging the founders and supporters of modern schools to resist conservative opposition, the newspaper played a distinctive role in promoting educational reform in comparison with many other contemporary publications نظام ناکارامد آموزشی ایران در عصر قاجار و مخالفت‌های طرفداران سنت با نظام آموزشی جدید، واکنش روشنفکران و روزنامه‌نویسان آن دوره را در پی داشته‌است. روزنامه ثریا به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین روزنامه‌های ایران دوره مظفری، ازجمله جرایدی است که با استفاده از آزادی موجود در مصر، به دور از فضای سانسور حاکم بر ایران، اقدام به درج نوشتارهای انتقادی متعددی در این باره کرده‌است. بر همین اساس و با توجه به اهمیت موضوع، چگونگی مواجهه ثریا با موانع موجود در مسیر اصلاحات آموزشی در ایران مسئله‌ای است که در این مقاله موردتوجه قرار گرفته‌است و با روش تحلیل محتوا به این سؤال پاسخ داده شده که ثریا چه رویکردی در مقابل این طیف از مخالفان داشته‌است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که جدای از کنشگری این روزنامه در باب لزوم جایگزینی نظام آموزشی جدید و اصلاح نظام ناکارامد مکتب‌خانه‌ای، ثریا در مقام یک رسانۀ برون‌مرزی، نه‌تنها بازتاب‌دهندۀ مناقشه میان جریان‌های نوگرا و مخالفان تجدد آموزشی بود، بلکه در مقابل سنت‌زدگان و روحانیان مخالف مدارس جدید که بیشتر به‌دلیل تزلزل جایگاهشان در نظام آموزشی ایران و به بهانه‌های مذهبی، مانع گسترش این مدارس می‌شده‌اند، واکنش‌های تندی نشان داده‌است. ثریا به‌عنوان یکی از رادیکال‌ترین روزنامه‌های عصر مظفری، با نقد صریح موانع سنتی و بهره‌گیری از تجربۀ تاریخی مغرب‌زمین و همچنین استناد به شریعت، نقشی مؤثر در شکل‌دهی گفتمان انتقادی پیرامون نوسازی آموزشی و حمایت از مدارس جدید ایفا کرده‌است و با وارد کردن مخالفت‌های سنت‌گرایان به صحنۀ بحث عمومی و تشویق بانیان آموزش نوین به مقابله با مقاومت‌ها، نسبت به دیگر جراید آن دوره اثرگذاری ویژه‌ای در پیشبرد اصلاحات آموزشی داشته‌است.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22220_3d1343d54e23e00b6065c8ef19e6a74f.pdf

دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 06 15 Gender Order and the Marginal Position of Women in Foreign Travelogues of the Qajar Era نظمِ جنسیتی و موقعیت حاشیه‎ایِ زنانه در سفرنامه‎های خارجی دورۀ قاجاریه 79 100 22221 10.22034/jiiph.2026.69038.2603 FA نظام علی دهنوی دانشیار گروه علوم تاریخی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران لیلا بیرانوند کارشناس ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه پیام نور تهران، ایران Journal Article 2025 10 09 Foreign travelogues from the Qajar period reflect a particular gender order that was closely connected to, and largely consistent with, the traditional social discourse of the time. Within this gender order, and under the influence of social, economic, and cultural conditions, women occupied a marginal and subordinate position. The dominance of patriarchal structures significantly restricted women's capacity for social agency and confined them to specific behavioral patterns and socially prescribed roles. This study examines the gender order and the discursive position of women during the Qajar period through the narratives presented in foreign travelogues. By drawing on the accounts of foreign travelers, it offers a relatively underexplored perspective on women's lives in Qajar Iran, thereby contributing to the originality of the study. Employing historical narrative analysis within a descriptive-analytical framework, the research seeks to answer the following question: How did the gender position of Iranian women shape their lives and confine their social agency within specific frameworks? The findings indicate that foreign travelogues from the Qajar period portray women as occupying a position shaped by a distinct gender order. This order was influenced by power relations, established social and cultural values and norms, and the dominance of patriarchal structures in everyday social relations. سفرنامه‎های خارجیِ دورۀ قاجاریه، بازتابندۀ نوعی نظمِ جنسیتی‎اند که در پیوند، سنخیت و هماهنگی با گفتمان سنتی جامعه‎ است. در این نظمِ جنسیتی، تحت تأثیر مؤلفه‎هایی چون شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه، موقعیت زنان، موقعیتی در حاشیه و فرودست است که زیرِ سیطرۀ جامعۀ مردسالار، توانِ کنشگری وسیع در گسترۀ اجتماع را از دست ‌داده و به‌نوعی زیستِ مختصر در قالب الگوهای رفتاریِ همین جامعه تن داده‌است. این پژوهش تلاش دارد نظمِ جنسیتی و موقعیتِ گفتمانیِ زنانه را در دورۀ قاجاریه از منظر روایت‎های سفرنامه‎های خارجی مورد‌تأمل قرار دهد. درواقع، این طریق پژوهشیِ تقریباً تازه ‌است که برپایۀ گزارش‎های سفرنامه‎نویسان به روی حیات زنانه در ایران عصر قاجار گشوده خواهد شد و همین نکته جنبۀ نوآورانۀ این تحقیق را تقویت می‎کند. این پژوهش با تکیه‌ بر روش تحلیل روایت تاریخی و با استفاده از رویکرد توصیفی-تحلیلی درصدد پاسخ به این سؤال اصلی است که موقعیتِ جنسیتی زنان ایران چگونه بر حیاتِ زنانه تأثیر می‎گذاشت و آنان را در چارچوب‎های مشخصی از کنشگریِ اجتماعی قرار می‎داد؟ یافته‎های این پژوهش حاکی است که سفرنامه‎های خارجی دورۀ قاجار، توصیفی از موقعیت زنان ارائه می‎دهند که نظم جنسیتیِ ویژه‎ای را نشان می‎دهد که در آن، موقعیت زنان تحت تأثیر مناسبات قدرت، ارزش‎ها و هنجارهای تثبیت‌شدۀ اجتماعی و فرهنگی و البته غلبه اقتدار عنصر مردانه بر مناسبات روزمره قرار داشته‌است.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22221_7fe25d1c10b1c42468f4bc0c80363708.pdf

دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 03 21 The Iraqi School of Historiography and Its Relationship to Iranian Historiography مکتب تاریخ‌نگاری عراق و نسبت آن با تاریخ‌نگاری ایرانی 101 123 22222 10.22034/jiiph.2025.62737.2528 FA عباس قدیمی قیداری استاد گروه تاریخ دانشگاه تبریز، تبریز، ایران زهرا عباس نجم الغزالی دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2024 08 02 The Iraqi school of historiography is considered one of the most important traditions of Islamic historiography during the early Islamic centuries. It developed primarily in the two prominent cities of Basra and Kufa. Its methods, themes, and historiographical content distinguished it from the Medinan school, another major tradition of early Islamic historiography. The akhbari method, along with themes such as Ayyam al-Arab and Ansab al-Arab, both of which were deeply rooted in Arab tribal culture, constituted some of the defining features of the Iraqi historiographical tradition. In addition to the influence of the emerging Islamic culture, the methods of compilation, as well as the themes and content of historical writing, were shaped by the tribal structures of Basra and Kufa, the oral traditions inherited from the pre-Islamic period, and the cultural heritage of non-Muslim peoples. Abu Mikhnaf, Abu al-Hasan al-Mada'ini, Abu Ubayda Mu'ammar ibn al-Muthanna, and al-Haytham ibn 'Adi were among the most prominent representatives of the Iraqi school of historiography. This school was influenced by the methods and themes of pre-Islamic Iranian historiography while, in turn, exerting an influence on Iranian historiography during the Islamic period. This article examines the formation and development of the Iraqi school of historiography, with particular emphasis on its relationship with the Iranian historiographical tradition before Islam and with Iranian historiography during the early Islamic centuries. مکتب تاریخ‌نگاری عراق یکی از مهم‌ترین مکاتب تاریخ‌نگاری اسلام در قرون نخستین اسلامی به شمار می‌رود. این مکتب تاریخ‌نگاری در دو شهر معروف و مهم بصره و کوفه شکل گرفت. روش‌ها و مضامین و محتوای تاریخ‌نگاری مکتب عراق آن را با روش‌ها و محتوای مکتب تاریخ‌نگاری مدینه به‌عنوان یکی دیگر از مکاتب تاریخ‌نگاری اسلامی متمایز می‌کرد. روش اخباریان و موضوع و مضامین ایام‌العرب و انساب عربی که ریشه در فرهنگ قبیله‌ای داشت از ویژگی‌های مکتب تاریخ‌نگاری عراق بود. شیوۀ تدوین و محتوا و مضامین تاریخ‌نگاری علاوه بر فرهنگ جدید اسلامی، از ساخت قبیله‌ای بصره و کوفه و همین‌طور فرهنگ شفاهی برجای‌مانده از سنت‌های قبل از اسلام و میراث ملل غیرمسلمان ناشی می‌شد. ابومخنف، ابوالحسن مدائنی، ابوعبیده معمر بن مثنی و هیثم بن عدی از نمایندگان شاخص مکتب تاریخ‌نگاری عراق بودند. این مکتب از روش‌ها و مضامین تاریخ‌نگاری ایرانی هم تأثیر پذیرفت و از طرفی، از حیث مضامین در تاریخ‌نگاری ایرانی اسلامی نیز تأثیر گذاشت. این مقاله به بررسی شکل‌گیری مکتب تاریخ‌نگاری عراق و نسبت آن با سنت تاریخ‌نگاری ایران قبل از اسلام و تاریخ‌نگاری ایرانی در قرون نخستین اسلامی پرداخته‌است.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22222_3ec46f7f8a7f4dcb42291c91b1a9f540.pdf

دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 06 15 The Impact of the Activities of the Houses of Equity on the Social Conditions of Villages in Bushehr during the Reign of Mohammad Reza Pahlavi (1963-1978) تأثیر فعالیت‌های خانۀ انصاف بر وضعیت اجتماعی روستاهای بوشهر در دورۀ محمدرضا پهلوی (13۴2-13۵7) 125 157 22223 10.22034/jiiph.2026.59670.2611 FA ذکرالله محمدی دانشیار گروه تاریخ دانشگاه الزهراء، تهران، ایران طیبه ادریسی دکتری تاریخ دوره اسلامی دانشگاه الزهراء، تهران، ایران Journal Article 2025 11 08 Participatory approaches, as a fundamental basis for social transformation, can be traced in Iran to the period following the Constitutional Revolution. As part of the structural reforms introduced under the White Revolution during the reign of Mohammad Reza Shah, a new institution known as the House of Equity (Khāneh-ye Ensāf) was established under Article IX of the reform program. Its primary objective was to replace the traditional system of local dispute resolution, which relied largely on mediation by village elders, with a semi-judicial institution based on the direct participation of villagers. Despite its innovative character and social significance, the impact of this institution on the social structures of villages with deeply rooted local traditions has received insufficient scholarly attention. Accordingly, this study examines the role of the Houses of Equity in shaping the social dynamics of villages in Bushehr Province, a region characterized by traditional social hierarchies and the influence of landowners, from the implementation of Article IX until the end of the Pahlavi era. The central research question concerns the extent to which the Houses of Equity affected such aspects of rural social life as local dispute resolution, the erosion of traditional authority, and the development of legal awareness. The study hypothesizes that the participatory and elective nature of these institutions contributed significantly to reducing local disputes, weakening traditional power structures, and enhancing villagers’ awareness of their legal rights. Adopting a qualitative research design, the study draws on oral-history interviews with former members and local informants, as well as archival sources, including official documents and government correspondence. The collected data were examined through historical and thematic analysis to assess the social consequences of the Houses of Equity in rural Bushehr. The findings indicate that, in addition to enhancing villagers’ awareness of individual rights, the Houses of Equity fostered collective participation in the resolution of local disputes and broader community affairs. مشارکت‌محوری به‌عنوان بستر اصلی دگرگونی اجتماعی، ریشه‌های تاریخی خود را در ایران پس از مشروطه جستجو می‌کند. در راستای اصلاحات ساختاری انقلاب سفید در دورۀ محمدرضا شاه، نهاد «خانۀ انصاف» براساس اصل نهم این برنامه تأسیس شد. هدف از ایجاد این نهاد، جایگزینی سازوکار دادرسی سنتی-محلی (متکی بر ریش‌سفیدی) با یک نظام نیمه‌قضایی رسمی و با حضور مستقیم روستاییان بود. با وجود اهمیت این نهاد نوگرایانه، تأثیر آن بر ساختار اجتماعی روستاهای دارای سنت قوی، مورد واکاوی کافی قرار نگرفته‌است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر نقش خانه‌های انصاف در وضعیت اجتماعی روستاهای استان بوشهر (به‌عنوان یک نمونۀ موردی با ساختار سنتی و نفوذ مالکان) در بازۀ زمانی اجرای اصل نهم تا پایان دورۀ پهلوی را بررسی می‌کند. سؤال اصلی پژوهش آن‌ است که فعالیت خانه‌های انصاف بر ابعاد اجتماعی نظیر دادرسی محلی، تضعیف نهادهای سنتی و ارتقاء آگاهی‌های حقوقی چه تأثیری داشته‌است؟ در این پژوهش داده‌ها به‌صورت کیفی، از طریق روش‌های تاریخ شفاهی (مصاحبه با اعضا و مطلعین محلی) و اسنادی و کتابخانه‎ای (بررسی اسناد آرشیوی و مکاتبات دولتی) گردآوری شده‌است. درنهایت، تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از تحلیل تاریخی و مضمونی، به‌منظور تبیین پیامدهای اجتماعی عملکرد خانه‌های ‎انصاف در جامعۀ روستایی بوشهر، صورت گرفته‌است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که خانه‌های انصاف، اگرچه نهادی کاملاً ریشه‌دار و مستقل نبودند، اما توانستند در بلندمدت، آگاهی حقوقی روستاییان را افزایش دهند، مشارکت اجتماعی را تقویت کنند، از شدت اختلافات محلی بکاهند و زمینه‌های تضعیف تدریجی ساختارهای قدرت سنتی را فراهم آورند. این نتایج حاکی از آن است که خانه‌های انصاف در روستاهای استان بوشهر، نقشی فراتر از یک نهاد اداری ایفا کرده و به‌عنوان عامل تغییر اجتماعی تدریجی در بستر جامعه‌ای سنتی عمل کرده‌اند.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22223_f717f9956578213aa95d4f4efcea78a0.pdf

دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 17 46 2026 06 15 A Semiotic-Discursive Analysis of the Safavid Government’s Response to Infectious Diseases Based on Historical Texts واکاوی نشانه‌معناشناختیِ گفتمانیِ مواجهۀ حکومت صفوی با بیماری‌های واگیردار براساس متون تاریخی 159 181 22224 10.22034/jiiph.2026.71163.2624 FA علی منوچهری دکتری تاریخ دانشگاه تبریز، ایران علیرضا کریمی دانشیار بازنشسته گروه تاریخ، دانشگاه تبریز، ایران Journal Article 2026 01 11 Epidemic recurring features of social life in Safavid Iran and were represented in the historical texts of the period through specific semantic and discursive frameworks. As a principal actor in the social and political sphere, the Safavid government adopted particular responses to outbreaks of epidemic diseases such as plague, as reflected in contemporary historical accounts and narratives. These responses can be understood in relation to religious beliefs, social order, and structures of political power. Despite the abundance of historical sources on epidemics in Safavid Iran, existing scholarship has largely remained descriptive and has rarely examined governmental responses from a discursive and semantic perspective. Accordingly, this study investigates the discursive construction of the Safavid government’s responses to epidemic diseases as represented in historical texts. Drawing on discursive semiotics and employing a qualitative analysis of Safavid-period sources, including chronicles and travel accounts, the research identifies and analyzes the dominant semantic patterns through which these responses were represented. The central question is how the Safavid government’s responses to epidemic diseases were interpreted and represented in historical texts and through which discursive mechanisms these interpretations were organized. The findings indicate that such responses were constructed within a relatively stable and recurring discursive framework in which epidemic diseases were understood through concepts such as divine will, destiny, social order, and governmental prudence. Rather than constituting merely ad hoc responses to individual outbreaks, these representations drew on established interpretive patterns that provided a recognizable framework for understanding and explaining epidemic disease in Safavid societydiseases were بیماری‌های واگیردار در ایرانِ دورۀ صفویه، پدیده‌هایی تکرارشونده در حیات اجتماعی بودند که در متون تاریخی این دوره، در چارچوب الگوهای معنایی و گفتمانی مشخصی نشان داده شده‌اند. حکومت صفوی، به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی عرصۀ اجتماعی، در گزارش‌ها و روایت‌های تاریخیِ مربوط به شیوع بیماری‌هایی چون طاعون، وبا و بیماری‌های واگیردار دیگر، شیوه‌هایی خاص از مواجهه را به ‌کار می‌گرفت که در پیوند با دین، نظم اجتماعی و ساخت قدرت قابل‌فهم است. با وجود تعدد منابع تاریخی در این زمینه، بررسی این مواجهه‌ها عمدتاً به توصیف رویدادها محدود مانده و کمتر از منظر تحلیل گفتمانی و معنایی مورد واکاوی قرار گرفته‌است. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، بررسی نحوۀ صورت‌بندی گفتمانی مواجهۀ حکومت صفوی با بیماری‌های واگیردار در متون تاریخی است. این پژوهش با تکیه بر رویکرد نشانه‌معناشناسی گفتمانی و با بهره‌گیری از تحلیل کیفی متون تاریخی دورۀ صفویه، ازجمله گزارش‌های مورخان و سفرنامه‌نویسان، به شناسایی و تحلیل الگوهای معنایی حاکم بر این مواجهه می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که حکومت صفوی در متون تاریخی، بیماری‌های واگیردار را چگونه تفسیر کرده و این تفسیرها از طریق چه سازوکارهای گفتمانی سامان یافته‌اند؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در متون تاریخی صفوی، مواجهۀ حکومت با بیماری‌های واگیردار در قالب گفتمانی نسبتاً پایدار و تکرارشونده شکل گرفته‌است که در آن، بیماری‌ها در پیوند با مفاهیمی چون ارادۀ الهی، تقدیر، نظم اجتماعی و تدبیر حکومتی معنا می‌یابند. این گفتمان‌ها نه براساس واکنش‌های مقطعی، بلکه در امتداد الگوهای جاافتادۀ تفسیری عمل کرده و چارچوبی معین برای فهم و توضیح بیماری‌های واگیردار در جامعۀ صفوی فراهم آورده‌اند.

https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_22224_82d22f60a962de60ba942640b36ba190.pdf