دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 10 18 2019 03 21 Geographical identity evolution from Iranshahr-centered to Mecca-centered in geographic texts of the 3rd-5th centuries AH تحول هویت جغرافیایی از ایرانشهرمرکزی به مکه‌مرکزی در متون جغرافیایی قرون سوم تا پنجم هجری 109 126 8901 10.22034/jiiph.2019.8901 FA سیدابوالقاسم فروزانی هیات علمی/ دانشگاه شیراز اکبر حکیمی پور دکتری تاریخ دانشگاه شیراز Journal Article 2018 01 02 One of the most obvious manifestations of the change in Iranian's attitude from territorial identity towards religious identity can be seen in the course of geographic Mapping of geographic texts' authors during the 3rd-5th centuries. Using historical methods, and based on theoretical foundations such as "intertextual study", as well as exploring the role of "worldview" of geographers in this evolutionary process, the present research attempts to study these writings in the intended centuries. The results of the research in geographic texts indicate that the concept of identity has changed from aspect of the land in the third century AH to the religious and spiritual aspects in the fourth and fifth centuries AH. Thus, geographers in the 3rd century AH emphasizing the geography of Iranshahr (<strong>Asōristān</strong>) or the current area of Iraq and Iran, considered it as the most important territory among the seven domains and assigned the highest position of description to that region. However, with the beginning of the fourth century AH and simultaneously with the spread of Islam and the growth of Islamic religious trends, as well as ruling of the Turkish dynasties of consensus with the caliphate system; Mecca and the land of revelation became more important in the name of holiness. Therefore, the comparison of the geographical texts from the 3rd to the 5th centuries indicates an evolutionary trend of the geographic thought from "Iranshahr-centered" toward "Mecca- centered". In fact, as a kind of declining national and territorial self-consciousness, Iranshahr-centered thinking related to third century was no longer possible to survive in the fourth and fifth centuries AH, and eventually gave its place to the "Mecca-centered" Islamic perspective. از جمله نمودهای بارز تغییر نگرش ایرانیان از هویت سرزمینی به‌سوی هویت دینی و مذهبی را می­توان در خط سیر جغرافیانگاریِ مؤلفان متون جغرافیایی قرون سوم تا پنجم هجری مشاهده کرد. پژوهش حاضر با روش تاریخی به بررسی این تألیفات براساس مبانی نظری چون؛ «مطالعه میان متنی» و همچنین کنکاش نقش «جهان­بینی» جغرافیدانان در این روند تحولی، طی سده­های مورد بحث دست یازیده است. نتایج پژوهش در متون جغرافیایی حاکی از آن است که مفهوم هویت از جنبه سرزمینی در سده­ی سوم هجری به جنبه دینی و معنوی در قرون چهارم و پنجم هجری تغییر یافته‌است. بدین‌صورت که جغرافیدانان در قرن­ سوم هجری با تأکید بر جغرافیای ایرانشهر (آسورستان) یا حوزه­ی عراق و ایران امروزی، آن را به مثابه مهم­ترین اقلیم از اقالیم هفتگانه قلمداد نموده و در جایگاه نخست توصیف قرار می­دادند. اما با آغاز سده­ی چهارم هجری و همزمان با گسترش اسلام و رشد گرایش­های مذهبی اسلامی و حاکمیت سلسله­ها و دودمان­های هم­عقیده با دستگاه خلافت بویژه در قرن پنجم هجری، مکه و سرزمین وحی به‌جهت تقدسی که داشت از اهمیت بیشتری برخوردار شد. بنابراین، مقایسه متن­های جغرافیایی قرون سوم تا پنجم هجری یک روند تحولی از اندیشه جغرافیایی «ایرانشهرمرکزی» به‌سوی «مکه­مرکزی» را نشان می­دهد. در واقع تفکر ایرانشهرمرکزی در قرن سوم که خود گویای نوعی از خودآگاهی قومی و سرزمینی در حال افول به‌شمار می­رفت، در سده­ی چهارم و پنجم هجری دیگر توان ادامه حیات به صورت قبل را نداشته و جای خود را به نگرش اسلامی «مکه مرکزی» داد. https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_8901_f537cb3eaebb3e062e8b548da7dcd251.pdf