دانشگاه تبریز فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام 2251757X 16 44 2025 09 27 An Analysis of the Status of Gemstone Trade during the Ilkhanid and Timurid Periods بررسی وضعیت تجارت سنگ‌های قیمتی در دورۀ ایلخانی و تیموری 1 28 20961 10.22034/jiiph.2025.64747.2552 FA سیدمسعود سیدبنکدار دانشیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، ایران علیرضا واعظ کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه اصفهان، ایران Journal Article 2024 12 10 <em>Gemstones played a significant role in the commercial relations of the Ilkhanid and Timurid periods. In some regions, markets developed around these valuable stones. The widespread use of gemstones among the general population—especially the elite—coupled with the relative stability and security of these periods, facilitated the growth and expansion of the gemstone trade. This study aims to examine the status of gemstone trade under the Ilkhanids and the Timurids, drawing on historical sources. The research has been conducted using a descriptive-analytical method, with data collected through library-based research. The findings indicate that several factors contributed to the prosperity of this trade, including the quality and variety of gemstones, strong demand in both domestic and foreign markets, Iran’s strategic location along major trade routes, and the role of specialized merchants in setting prices. Although certain gemstone mines were lacking, Iran was rich in turquoise and pearls, which not only satisfied domestic demand but were also partially exported. During the Ilkhanid period, the gemstone trade was especially active in the western regions of Iran, while in the Timurid era, it flourished in the eastern regions. Most of the pearls harvested in Baghdad during the Ilkhanid period were graded and prepared for export. In the Timurid era, gemstone trade was prominent in cities such as Tabriz, Soltaniyeh, Samarkand, and Herat, with Samarkand and Herat holding particular significance. During this time, gemstone imports took place in Samarkand, while artists and craftsmen in Herat were key players in the industry.</em> سنگ‌های قیمتی در مناسبات تجاری دورۀ ایلخانی و تیموری جایگاه قابل‌توجهی داشته‌است. در برخی از مناطق بازار‌‌هایی پیرامون سنگ‌‌های گران‌بها پدید آمده بود. رواج استفاده از سنگ‌های قیمتی در میان مردم، به‌ویژه طبقات اشراف، همراه با امنیت و ثبات نسبی در این دوره‌ها، موجب شکل‌گیری تجارت آن‌ها شد. پژوهش پیشِ رو بر آن است تا با استفاده از منابع تاریخی به بررسی وضعیت تجارت سنگ‌های قیمتی در دوره ایلخانی و تیموری بپردازد. روش پژوهش تاریخی و به شیوۀ توصیفی‌تحلیلی بوده و داده ‌‌ها براساس روش کتابخانه‌ای گردآوری ‌شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد عواملی چون کیفیت و تنوع سنگ‌ها، تقاضای بالا در بازارهای داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیرهای تجاری، و نقش تاجران متخصص در قیمت‌گذاری، از مهم‌ترین علل رونق این تجارت بوده‌اند.  با وجود فقدان برخی معادن سنگ‌های قیمتی، ایران از منابع غنی فیروزه و مروارید برخوردار بود که افزون بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از آن صادر می‌شد. تجارت سنگ‌های قیمتی در دورۀ ایلخانی بیشتر در نواحی غربی کشور و در دورۀ تیموری در نواحی شرقی از رونق زیادی برخوردار بوده‌است. در دورۀ ایلخانی بخش اعظم مروارید صیدشده در شهر بغداد جهت صادرات درجه‌بندی و آماده‌سازی می‌شد. تجارت سنگ‌های قیمتی در دورۀ تیموری نیز در شهرهایی چون تبریز، سلطانیه، سمرقند و هرات انجام می‌شد. در این میان سمرقند و هرات اهمیت بیشتری داشتند. در این دوره واردات سنگ‌های قیمتی در سمرقند صورت می‌گرفت و هنرمندان مرتبط با این حوزه در شهر هرات مشغول به فعالیت بودند https://tuhistory.tabrizu.ac.ir/article_20961_0429c96e12e71bdf8b3e103c8bdd1e1a.pdf